Friday, 18 May 2018

प्रधानमंत्री मुद्रा योजना



प्रधानमंत्री मुद्रा योजना - लेखन आकाश आलुगडे.

देशातील लघु उद्योगांना / व्यवसाय आणि व्यापाऱ्यांना सहज कर्ज पुरवठा व्हावा. यासाठी एप्रिल २०१५ रोजी, २०००० करोड रुपये भांडवल असलेली ‘मायक्रो युनिट्स डेव्हलपमेंट अँड रिफायनान्स एजन्सी’ अर्थात मुद्रा बँकेचे उद्घाटन पंतप्रधान नरेंद्र मोदींनी केले. ही बँक नसून अर्थपुरवठा करणारी संस्था आहे व याला कंपनीचे स्वरूप देण्यात आले आहे. भविष्यात हिला बँकेचे स्वरूप येईल, म्हणून 'मुद्रा बँक' या नावानेही या संस्थेला ओळखले जाईल.

# ही योजना कधी सुरु झाली ?
भारताचे प्रधानमंत्री  मा श्री नरेंद्र मोदी यांनी ८ एप्रिल २०१५ रोजी PMMY म्हणजे Pradhan Mantri Mudra Yojana प्रधानमंत्री मुद्रा योजना सुरु केली.
MUDRA (Micro Units Development and Refinance Agency)  म्हणजेच मुद्रा होय.

# मुद्रा योजनेसाठी पात्रता :-

- मुद्रा योजना लहान लागू उधोजक वाढीसाठी उपयुक्त अशी आहे मग त्यात फळ विक्रेता पासून मोठ्या          उद्योगांना पण कर्ज मिळू शकते.
- छोटे व्यवसायिक, दुकानदार
- वस्त्र  उद्योग, शेतीमाल विक्रेता
- महिला , महिला व्यावसायिक
-
# या योजनेसाठी लागणारी कागदपत्रे -

१ identity proof – पॅन कार्ड / ड्राइविंग लाइसेंस, वोटर id, आधार कार्ड, पासपोर्ट.
२ residence proof – शेवटचे लाइट बिल, फोन बिल, आधार कार्ड, प्रॉपर्टि पेपर, प्रॉपर्टि Tax पपेर्स
३ cast proof  – GENRAL / SC / ST / OBC / Minority cast
४ Proof of business / service (which you Appling loan for)- ज्या उद्योग / व्यवसाय साठी तुम्ही कर्ज घेणार आहेत तो व्यवसाय / उद्योग तुमच्या स्वतःच्या नावावर असायला हवा.
५ applicant’s bank account statement (Last six month)- बँक स्टेटमेंट / खाते उतारा ६ महिन्याचे
६ proof of income (statement of balance sheet)- शेवटच्या दोन वर्षाचे ITR  फाईल.
७. Passport size two color photographs of applicant / partners / directors – दोन पासपोर्ट आकाराचे फोटो. ( भागीदार असेल तर त्यांचासुद्धा  )
8.  project report – ज्या व्यवसाय किंवा उधोगावर तुम्ही कर्ज घेणार आहात त्यासंबधी तुमचा आराखडा फाईल ज्यात तुमच्या व्यवसाय विषयी सविस्तर खर्च / नफा / तोटा असेल. सध्या त्या फाईल ला आपण प्रोजेक्ट रीपोर्ट म्हणतो.
९ Memorandum and articles of association of the company/Partnership Deed of Partners etc. – जर व्यवसाय किंवा उद्योग भागीदारीमध्ये असेल तर भागीदारी प्रमाणपत्र.
१० Statement of asset & liability – हे कर्ज अदर्जदारास  कोणत्याही तारणशिवाय म्हणून त्या व्यवसायिकास किंवा कर्जदासरास पूर्ण व्यवसायाचा किंवा मागितल्यास मालमत्तेची सुद्धा तपशील लागू शकते.
( टीप:-  शिशु, किशोर आणि तरुण ह्या वर्गासाठी वेगवेगळे कागदपत्रे लागत असतात. तरीही हे वर दिलेले तीनही वर्गासाठी सामान्यतः लागत असतातच.)

#. कर्जाचे प्रकार

मुद्रा योजनेत ३ प्रकारात वर्गीकरण केलं गेलं आहे.
शिशू ,किशोर आणि तरुण ह्या तीन प्रकारात कर्ज दिल जात.

शिशू वर्गास कर्जदारास ५०,००० पर्यंत कर्ज दिले जाते.
तरुण वर्गास कर्जदारास ५०,००० ते ५,००,००० पर्यंत कर्ज दिले जाते.
किशोर वर्गास कर्जदारास ५,००,००० ते  १०,००,००० पर्यंत कर्ज दिले जाते.

शिशू कर्ज योजनेत उद्योग वा व्यवसाय स्थापण्यासाठी मदत केली जाते, तर किशोर कर्ज योजनेत एखाद्याचा व्यवसाय आधीच उभारण्यात आला आहे; परंतु तो पुढे वाढविण्यासाठी लागणारे वित्तीय साहाय्य दिले जाते.
सर्व बिगरशेती लघु (सूक्ष्म) व्यवसायांना जे दहा लाख रुपयांच्या आत भांडवली गुंतवणक केलेले आहेत, अशांना सूक्ष्म उद्योग विकास आणि फेर वित्तपुरवठा संस्था योजनेअंतर्गत ही मदत दिली जाते.

#. या योजनेमुळे होणारा फायदा किंवा कोणाला फायदा होऊ शकतो ?

मुद्रा योजना द्देशातील युवा वर्गाला उद्योग व्यापार च्या माध्यमातून रोजगार वाढवून आर्थिक दृष्ट्या सक्षम करण्यासाठी आणि देशातच राहून इथे कौशल्ये वापरण्यासाठी सुरु केलेली आहे.
मुद्रा योजनेचा विस्तार सरकारी , खाजगी सहकारी बँक, खाजगी फायनान्सय कंपन्या तसेच ग्रामीण वित्तीय संस्था यांच्यामाध्यमातून विस्तार वाढत आहे.  मुद्रा योजनेमुळे नवीन व्यासायिक आणि उद्योजक उभे करण्यासाठी एक वरदान ठरत आहे. कोणतेही तारण आणि गॅरंटीशिवाय कर्ज उपलब्ध होणे सोयीस्कर झाले आहे.

#. या योजनेअंतर्गत कोणत्या कोणत्या बँकेत कर्ज मिळू शकते ?

मुद्रा योजनेचा विस्तार सर्व सरकारी बँक, खाजगी सहकारी बँक, खाजगी फायनान्सय कंपन्या तसेच ग्रामीण वित्तीय संस्था यांच्यामाध्यमातून विस्तार वाढत आहे
प्रधान मंत्री मुद्रा योजनाच्या अंतर्गत आणखीन माहितीसाठी किंवा कर्ज मिळवण्यासाठी जवळच्या बँकेत संपर्क साधा. खालील दिलेल्या ई-मेल किंवा वेबसाइट वरून आपण आपल्या शहर / गाव किंवा जवळील प्रधान मंत्री मुद्रा योजना पुरवणारी बँकेची माहितीसुद्धा मिळवू शकता.

Mudra Yojana Website – हेल्पलाईन / मदतीसाठी संपर्क
Website – www॰mudra.org.in ( नवीन माहिती मिळवण्यासाठी / Updated )
Mail – help@mudra.org.in. ( ह्या योजनेच्या कोणत्याही सविस्तर माहितीसाठी )
National Helpline Numbers For प्रधान मंत्री मुद्रा योजना PMMY
Call – 1800 180 1111 call – 1800 11

# मुद्रा बँकेतून कर्ज घेणाऱ्या लोकांसाठी महत्वाची माहिती :-

१. अर्जदार कोणत्याही बँकेचा थकबाकीदार नसावा.
२. कोणतीही सरकारी बँक हे कर्ज नाकारू शकत नाही.
३. स्वतःचे 10 टक्के भाग भांडवलची गरज नाही.

# योजनेचा विस्तार तपशील :-

भारतात ह्या योजनेचा एक वर्षातच २ करोड ७६ लाख महिलांनी ह्याचा लाभ घेतला आहे.
प्रधानमंत्री मुद्रा योजनेत महाराष्ट्राची कामगिरी उल्लेखनीय ठरली आहे. गेल्या तीन वर्षांत राज्यात
४२  हजार ८६० कोटी रुपयांचे कर्ज वितरित करण्यात आले आहे. मुद्रा योजनेत ४० हजार कोटींहून अधिक कर्ज वितरित करणार्‍या देशातील टॉप तीन राज्यांत महाराष्ट्राचा समावेश आहे.
या योजनेंतर्गत महाराष्ट्रात गेल्या तीन वर्षांत ९१ लाख ५३ हजार ६१९ कर्ज प्रकरणांना मंजुरी देण्यात आली असून ४४ हजार ४९ कोटी १७ लाख रुपयांचे कर्ज मंजूर करण्यात आले आहे. ४२ हजार ८६० कोटी ४३ लाख रुपये लघुउद्योजकांना वितरित करण्यात आले आहेत. सन २०१५ -१६ या वर्षात १३  हजार ३७२ कोटी ४२ कोटी रुपयांचे कर्ज प्रत्यक्षात वितरित करण्यात आले. २०१६-१७ या वर्षात १६ हजार कोटी ९७६ लाख ७६ हजार, तर २०१७-१८ या वर्षात १२ हजार ५११ कोटी २५ लाख इतके कर्ज प्रत्यक्षात लघु उद्योजकांना वितरित करण्यात आले आहे.

धन्यवाद
लेखन आकाश आलुगडे
akashalugade@gmail.com

Friday, 20 April 2018

"नवीन उद्योग करताना भांडवलाची गरज आणि महत्व"

"नवीन उद्योग करताना भांडवलाची गरज आणि महत्व"

# व्यवसाय किंवा उद्योग सुरु करताना :-

कोणताही व्यवसाय सुरू करण्यापूर्वी योग्य मार्गदर्शन घेणे गरजेचे आहे. त्यासाठी गरजेनुसार एखादा कोर्स, कार्यशाळा किंवा प्रशिक्षण वर्गाला उपस्थित राहण्याचा प्रयत्न करावा. यामधून व्यवसाय सुरू करण्यासाठी आवश्यक पूर्वतयारी होण्यास मदत होते. व्यवसायासाठी योग्य ती पूर्वतयारी, धाडस आणि आर्थिक समतोल राखला तर नक्कीच व्यवसाय आणि उद्योगात यश मिळते. कोणताही व्यवसाय सुरु करीत असतांना काही मुलभूत गोष्टींचा विचार करावाच लागतो.  बऱ्याच वेळा उद्योग व्यवसायाची सुरवात होते मात्र पण आपली विक्री किंवा सेवा वाढवण्यासाठी येणारा पहिला अडथळा म्हणजे भांडवल असतो. कारण भांडवल हा उद्योग व्यवसायाचा मूलभूत कणा आहे.

उद्योग व्यवसायात आपला स्वतःचा पैसा "खेळतं भांडवलात" असेल तर त्यामध्ये कधीही जोखीम घेऊन तो पैसा दुसऱ्या कोणत्याही कामासाठी वापरू नये. त्यांमुळे नुकसान होऊ शकते. आर्थिक स्तोत्र वाढवण्यासाठी भांडवल वाढवणे अत्यन्त गरजेचे असते. अर्थव्यवस्थापन आणि योग्य कार्यपद्दती असेल तर ह्या क्षेत्रात तुम्ही अवाढव्य उंची गाठू शकता.
 
  उद्योजक किंवा व्यवसायिकाच काम म्हणजे कच्चा माल तयार करणं, कामासाठी माणसे तयार करणे, नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर करणे, बाजारात असलेली वस्तू नव्याने आणणे, वस्तू किंवा सेवा अनेकांपर्यंत पोहचवण, नवनवीन साधने निर्माण करणे, वेगवेगळ्या माध्यमातून सेवा पुरवणे अशी अनेक महत्वाची कामे तो करत असतो. तसेच आपल्या उद्योग व्यवसायासाठी भांडवल उभं करणं हे सुद्धा एक महत्वाचं काम तो करत असतो. भांडवल उभं करणे हा उद्योगाचा कणा समजला जातो. समजा तुमचा एक व्यवसाय सुरु आहे आणि त्यात तुम्हाला एक कल्पना मिळाली, त्या कल्पनेनुसार तुमचे भरपूर कष्ट, पैशे वाचू शकतात पण त्यासाठी तुमच्याकडे आर्थिक भांडवल नसेल तर ती कल्पना फक्त एक विचार राहतो. जस कि एक उगवत्या रोपाला खत पाणी घालणे म्हणजे 'भांडवल' असते त्याची गरज तर असतेच आणि तेवढं महत्व सुद्धा...

ज्यांना नवीन व्यवसायात यशस्वी पदार्पण करायचे आहे त्यांना भांडवलाचे महत्व असणे गरजेचेच असते. कारण तुमची वस्तू , सेवा किंवा विक्री वाढवायची असेल तर त्यासाठी ग्राहकांपर्यंत पोहचण्यासाठी तुम्हाला योग्य प्रकारे जाहिरात, विपणन आणि जास्तीत जास्त मालाची मागणी नुसार पुरवठा करायचा असेल तर आर्थिक बाजू त्या प्रकारे मजबूत असायला हवी.  तसेच आपण अनेक प्रकारे व्यवसायासाठी किंवा उधोगासाठी भांडवल उभे करू शकतो. आज जगभरात अनेक देशातून आपल्या येथी नवीन "स्टार्ट -अप"साठी भांडवल उभे होताना आपल्या देशात दिसत आहे. खाजगी असो किंवा सरकारी वित्तीय संस्था आपल्याला मोठ्या प्रमाणात सहकार्य करताना दिसत आहेत. भांडवल उभारणीचे वेगवेगळे टप्पे आपण पाहू.

# बँक किंवा सरकारी भांडवल :-

प्रधानमंत्री श्री मोदी यांच्या कार्यकीर्दीत अनेक आर्थिक पाठबळ आज उपलब्द झाले आहे. अत्यंत कमी व्याजदर आपल्या व्यवसायला चांगले भांडवल मिळू शकते.
ह्या काही योजना आज आपल्या पर्यंत पोहचत आहेत. त्या आपण कोणत्याही सरकारी बँकेत जाऊन चौकशी करू शकता.
१) प्रधान मंत्री स्टार्ट अप इंडिया लोन
२) मुद्रा योजना
३) स्टँड अप इंडिया

ह्या आणि अश्या अनेक सुद्धा आपल्याला उपलब्ध आहेत त्यांनी संपूर्ण माहिती इंटरनेट वर मिळेलच, पण सरकारी गुंतवणूक थोडी अडचणीची किंवा विलंब प्रक्रिया असली तरी त्याच व्याजदत आणि परतावा चांगला असतो.
तसेच बँकेकडून आपल्याला कर्ज घेऊन आर्थिक सोय करता येते. कर्ज घेतल्यानंतरही हप्ते भरण्यासाठी सुरुवातीपासूनच दक्ष राहणे गरजेचे असते. आर्थिक शिस्त पहिल्यापासूनच लावून घेतल्यास व्यवसाय स्थिरस्थावर होऊन फायदेशीर होण्यास सुरुवात होते. कच्चा माल, जागेची किंमत या गोष्टींचा विचार भांडवल उभारणी करताना लक्षात घेणे गरजेचे आहे. त्याचप्रमाणे काही वेळा व्यवसाय सुरू करेपर्यंत कच्च्या मालाची किंमत वाढू शकते. त्यामुळे राखीव आर्थिक गंगाजळी ठेवणे गरजेचे आहे. उदा. हॉटेल व्यवसाय करायचा असल्यास, कच्च्या मालाची किंमत सतत बदलत असते. त्याशिवाय नोकरांना पगार आणि बोनस या गोष्टींसाठी योग्य ती करणे गरजेचे असते.

नवीन व्यवसाय किंवा उद्योगाला सरकारी, खाजगी किंवा वैयक्तिक गुंतवणूकदारकडून आर्थिक भांडवल मिळवलं जाऊ शकत.

# साहवित्त / Venture Capital  :-

आज जगभरातील अनेक गुतवणूकदारानी एकत्र येऊन अनेक खाजगी  Venture Capital चालू केल्या आहेत त्यातील अनेक कंपन्या भारतातील उद्योगांना भांडवल पुरवत आहेत.

ह्या जगभरातील महत्वाच्या उद्योगांना आर्थिक पुरवठा करणाऱ्या अग्रेसर कंपन्या आहेत
१) B Capital Group.
२) Golden Gate Ventures.
३) Jungle Ventures.
४) 500 Startups.
५) Singtel Innov8

तसेच भारतात ह्या खालीलपैकी कंपन्या मोठ्या प्रमाणवर उद्योग आणि व्यसायासाठी गुंतवणूक करत असतात.
१ ) Accel Partners.
२) Blume Ventures.
३ ) Sequoia Capital India.
४) Nexus Venture Partners.
५) Inventus Capital Partners.
६) IDG Ventures.

खरं सांगायचं तर Venture Capital सारख्या कंपन्या आपलं भांडवल घेऊन खऱ्या उद्योजकाला शोधात असतात. फक्त गरज असते ती खऱ्या इच्छाशक्ती आणि आत्मविश्वास असणाऱ्या उद्योजकाची जो त्यांचा पैसा वाढवून त्यांना नफा मिळवून देईल असा.  नेहमी लक्षात ठेवा अडचणीच्या वेळी साथ देणार फक्त आपण स्वतःच असतो म्हणून स्वतःला तुम्ही प्रतिकूल परिस्थिनुसार बदल केले तर तुम्ही योग्य गुंतवणूकदार मिळवू शकता. 

#गुंतवणूकदाराची सुयोग्य निवड:-

- कागदोपत्रे पूर्तता असली तरी ते प्रामुख्याने त्या व्यसायीकांची किंवा उद्योजकाची इच्छशक्ती आणि कार्यपद्दती तपासून पाहतातच. त्यामुळे तुमचा कार्यपद्धतीचा आढावा आधी अनेकांकडून घ्या.
- गुंतवलेले भांडवल व्यवस्थित आखणी करून पुन्हा परताव्यासहित कसे देऊ शकाल हे महत्वाचे उत्तर जर गुंतवणूकदाराला मिळाले तर तो अनेक पटीने रक्कम देऊ करतात. 
- व्यवसायामध्ये गुंतवणूकदारला भागीदार करणे योग्य कि अयोग्य हे स्वत्वच ठरवावे.
- गुंतवणूक दराने केलीली गुंतवणूक वेळेत परत करण्यासाठी आरखडा मान्य करून घ्यावा लागतो.
- बहुतांशी Venture Capital कंपन्या टप्या टप्याने सुद्धा गुंतवणूक करतात तर आलेला पैसा योग्य अनुरूप वापरण्यासाठी प्लॅन आधी केलेला उपयोगी पडतो.
- Venture Capital किंवा वयक्तिक गुंतवणूकदार मोबदला पूर्तता करण्यासाठी नेहमी दक्ष असतात म्हणून 
 विशिष्ट नियोजनात्मक वेळापत्रक, स्वत:चे सामर्थ्य, धोका आणि संधी. जोखीम पत्करण्याचे धाडस आणि
 मार्केटिंगची अपेक्षित बाजारपेठ त्यामध्ये अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर हे नेहमी उपयोगी पडणारे तत्वे आहेत.


# महत्वाच्या बाबी -

- गुंतवणूकदाराकडून भांडवल मिळण्यापासून व्यवसाय किंवा उद्योगाचा ताळेबंद महत्वाचा असतो.
- उत्पादन क्षमता आणि विक्री सोबत भाव सुद्धा समतोल असायला हवा.
- व्यवसायाचा अनावश्यक खर्च आणि वाया जाणाऱ्या वस्तूंची / मालाची व्हिलर लावावी
- कमी वेळेत उत्पन्न वाढवून विक्री करता येते त्यासाठी चौकटीबाहेर विचार करण्याची सवय महत्वाची.
- व्यवसाय किंवा उद्योगात यशस्वी होणे हे सर्वस्वी तुमच्या इच्छाशक्तीवर अवलंबुन असते.

जसा जसा व्यवसाय वाढत जातो तसा तसा खेळता पैसा म्हणजे खेळत भांडवल ज्याला म्हंटल जात ते वाढत जात हे नेहमी लक्षात तेव्हा त्यासाठी त्याची तरतूद तुम्ही तुमच्या प्लॅन / आराखड्यात नोंद करून ठेवत रहा.
व्यवसाय आणि उद्योजकाची भांडवल मिळवणे हि एक कसोटी असते. जिद्दीने जर तुम्ही केलात तर सर्व काही शक्य असते.


आकाश आलुगडे.
९५७९८०११३८


नव उद्योजक : कायदे, व्यवसाय आणि बौद्धिक संपदा नोंदणीकरण विषयक माहिती

नव उद्योजक : कायदे, व्यवसाय आणि बौद्धिक संपदा नोंदणीकरण विषयक माहिती

Posted: June 2, 2016 in Legal Information
1
प्रस्तावना
नवउद्योजक ज्यावेळी नवीन धंदा, व्यवसाय व उद्योग सुरु करतात त्यावेळी त्यांना त्या धंद्यातील तांत्रिक बाबींची माहिती असते परंतु त्यासाठी आवश्यक असलेली कायदे व नोंदणीकरण विषयक माहिती नसते. नवउद्योजक व्यवसाय सुरु करतो त्यावेळी तो काही नवीन संकल्पना घेऊन सुरु करतो. अशा संकल्पना प्रत्यक्षात उतरविण्यासाठी त्याच्याकडे पुरेसे भांडवल नसते. म्हणून तो त्या व्यवसायासाठी गुंतवणूकदार शोधतो. कधी कधी तो स्वत:हून धंदा सुरु करतो किंवा नवीन भागीदार घेतो. अशावेळी नवउद्योजकास धंदा सुरु करण्यासाठी लागणाऱ्या कागदपत्रांची, कायद्यांची आणि सरकारी प्रक्रियांची माहिती नसते. तसेच गुंतवणूकदारास संकल्पना खुली करताना घ्यावयाच्या कायदेशीर सुरक्षिततेची माहिती नसते.
त्यामुळे व्यवसायिक संस्थांचे विविध प्रकार, सरकारी करांचे विविध प्रकार, बौद्धिक संपदांचे प्रकार, धंद्यासाठी लागणारे विविध लायसन्स आणि परमिशन, नोंदणीकरण व विधिकरणाचे महत्व, करार-मदार व व्यावसायिक कायदे आणि स्टार्ट अप उद्योगांसाठी थोडक्यात मार्गदर्शन अशी माहिती खालीलप्रमाणे नमूद केली आहे.
  • व्यवसायिक संस्थांचे विवध प्रकार
आपल्या भारत देशात व्यवसाय स्थापन करण्यासाठी विविध कायदे अस्तित्वात आहेत. अशा कायद्याअंतर्गत व्यवसाय व धंदे स्थापन केले जातात. सिंगल फर्म, भागीदारी संस्था, कंपनी, एल एल पी, सहकारी संस्था असे व्यवसायिक संस्थांचे विविध प्रकार आहेत.
  • सिंगल फर्म- जेव्हा एकटीच व्यक्ती स्वत:हून व्यवसाय सुरु करते त्यावेळी त्यास सोल प्रोप्रायटर किंवा सिंगल फर्म असे म्हटले जाते. सिंगल फर्म साठी वेगळे नोंदणीकरण करण्याची आवश्यकता नसते. सिंगल फर्म दुकाने व आस्थापने अधिनियम या अंतर्गत स्थानिक स्वराज्य संस्था (नगरपालिका/महानगरपालिका) ह्यांचे लायसन्स/परवाना घेऊन व्यवसाय सुरु करू शकतात. इतर करांचे नोंदणीकरण करण्यासाठी किंवा बँकेत चालू खाते उघडण्यासाठी व्यवसायाचा मालक ह्याच लायसन्स चा पुरावा म्हणून वापर करू शकतो.
  • भागीदारी संस्था- जेव्हा दोन किंवा त्याहून अधिक व्यक्ती ज्यांचे निर्धारण भारतीय भागीदारी संस्था कायदा, १९३२ नुसार केले आहे त्यानुसार एकत्रितपणे उद्योग व व्यवसाय सुरु करतात त्यांवेळी त्यास भागीदारी संस्था म्हटले जाते. भागीदारी कायद्यानुसार भागीदारी संस्थांचे नोंदणीकरण करणे अनिवार्य नाही परंतु नोंदणीकरण केल्यास त्याचा उपयोग व्यवसायिक वाढीसाठी व कायदेशीर सुरक्षिततेसाठी होऊ शकतो. भागीदारी संस्था करणे साठी नियमानुसार ठरलेले मुद्रांक शुल्क भरून भागिदार पत्र बनवावे लागते व ते नोटरी करून त्याचा वापर पुरावा म्हणून करू शकतो. भागीदारांची कमाल मर्यादा बँकिंग व्यवसायासाठी १० आहे व इतर व्यवसायांसाठी २० आहे. रजिस्ट्रार ऑफ पार्टनरशिप असे न्यायिक कक्षेनुसार अधिकारी कायद्यांतर्गत नेमण्यात आलेले असतात जे भागीदारी संस्थांशी निगडीत विषयांवर नियंत्रण ठेऊन असतात. सध्या महाराष्ट्रात औरंगाबाद, नागपूर, मुंबई आणि पुणे ह्या ठिकाणी जिल्ह्यानुसार रजिस्ट्रार ऑफ पार्टनरशिप यांची विभागीय कार्यालये आहेत. भागीदारी संस्थांच्या पत्त्यावरून ह्या ठिकाणी भागीदारी संस्थांचे नोंदणीकरण होते.
  • लिमिटेड लायबिलीटी पार्टनरशिप (एल एल पी)– हा भारतात अस्तित्वात आलेला व्यावसायिक संस्थांचा नवीन प्रकार आहे. लिमिटेड लायबिलीटी पार्टनरशिप एक्ट २००८ नुसार ह्यांचे नोंदणीकरण होते. भारत सरकारच्या मिनिस्ट्री ऑफ कोर्पोरेट अफेयर्स (एम सी ए) द्वारे ह्यांचे नोंदणीकरण होते. एल एल पी स्थापन करणेसाठी सर्वप्रथम डेझीग्नेटेड पार्टनर आयडेटीफिकेशन नंबर (DPIN) घ्यावा लागतो. त्यासाठी एम सी ए च्या अधिकृत संकेतस्थळाद्वारे ई फॉर्म भरावा लागतो. त्यानंतर आपणास डिजिटल सिग्नेचर प्रमाणपत्र मिळते. तसेच आपणास एल एल पी चे नाव मंजूर करून घ्यावे लागते. नाव मंजूर झालेनंतर इंन्कोर्पोरेशन फॉर्म भरावा लागतो व कागदपत्रे पडताळणी व सत्यापन करून घ्यावी लागतात. एल एल पी करार दाखल करून एल एल पी सर्टीफिकेट ऑफ इंन्कोर्पोरेशन घ्यावे लागते. भागीदारी संस्थांसाठी एल एल पी हा उत्तम पर्याय आहे. व्यावसायिक संस्था एल एल पी असल्यास त्याचे मार्केट मधील वजन वाढते व विविध कंपन्यांशी टाय अप करणे व ग्राहकांचा विश्वास संपादन करणे ह्यास एल एल पी रजिस्टर केल्यामुळे मदत होते.
  • कंपनी- कंपनी ची स्थापना भारतीय कंपनी कायदा २०१३ नुसार होते. ह्या अगोदर कंपनी कायदा १९५६ अस्तित्वात होता. नवीन कायद्याद्वारे वन पर्सन कंपनी, महिला संचालक, कोर्पोरेट सोशल रीस्पोन्सिबीलिटी, रोटेशन ओडीटर, क्लास एक्शन, फास्ट ट्रेक मर्जर्स आणि सिरीयस फ्रौड इन्वेस्टीगेशन एजन्सी ई. चा समावेश करण्यात आलेला आहे. कंपनी स्थापन करण्याची थोडक्यात प्रक्रिया खालीलप्रमाणे:-
  • डायरेक्टर आयडेटीफिकेशन नंबर (DIN) घेणे
  • डिजिटल सिग्नेचर प्रमाणपत्र (DSC) घेणे
  • कंपनी चे नाव मंजूर करून घेणे
  • मेमोरेंडम आणि आर्टिकल ऑफ असोसिएशन दाखल करणे
  • ई-फॉर्म दाखल करणे
  • कागदपत्रे पडताळणी व सत्यापन करून घेणे
  • सर्टीफिकेट ऑफ इंन्कोर्पोरेशन घेणे
  • सहकारी संस्था- महाराष्ट्र सहकारी संस्था कायदा १९६० व त्या अंतर्गत नियम व पोटनियम यानुसार सहकारी उद्योगांची स्थापना होते. विविध बँक व सहकारी पतपेढ्या, साखर कारखाने, कापूस उद्योग, शेतकी उद्योग, ट्रान्सपोर्ट, लघु उद्योग, दुग्ध व पशुपालन उद्योग आणि गृहनिर्माण संस्था हे ह्या कायद्या अंतर्गत नोंदणीकृत असतात. महाराष्ट्र शासन ह्यांचे अंतर्गत सहकारी संस्थांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी निबंधकांची नियुक्ती केली जाते. ह्या व्यावसायिक संस्थां नोंदणीकृत करणेसाठी जिल्हा निबंधक सहकारी संस्था ह्यांचेकडे अर्ज करून खालील माहिती कागदपत्रांची पूर्तता करून द्यावी लागते-
  1. संस्थेचा नाव व पत्ता
  2. संस्थेचे उद्देश
  3. सदस्यांची नावे व पत्ते
  4. संस्थेचे भाग भांडवल
  5. संस्थेचे पोटनियम
  • बौद्धिक संपदा
बौद्धिक संपदा ह्यांचे व्यावसाईक दृष्टीकोनातून फार महत्व आहे. कंपन्यांची नावे, ब्रान्ड, लोगो, संकल्पना, संशोधन, कलाकृती, डिझाईन, वैज्ञानिक शोध ई. अधिकार हे बौद्धिक संपदेमध्ये मोडतात. बौद्धिक संपदा हि मालमत्ता आपण स्पर्श करू शकत नाही. माणसाच्या बौद्धिक कल्पनांमधून त्या अविष्कारीत होतात. अशा मालमत्तांचे जागतिक व्यापाराच्या दृष्टीकोनातून फार महत्व आहे. भारत देशात जागतिकीकरण व लिबरल पोलिसिज आल्यानंतर बौद्धिक संपदाना फार महत्व आले. तांत्रिक व अभियांत्रिकी क्षेत्रातील विद्यार्थ्याना व शास्त्रज्ञांना त्यांचे वैज्ञानिक शोधांचे विशेषाधिकार पेटंट रूपाने संरक्षित करून ठेवता येतात. चित्रपट व कला क्षेत्रातील व्यक्ती त्यांचे काम कॉपीराईट (प्रतिलीप्यअधिकार) रूपाने संरक्षित करून ठेऊ शकते. कंपन्यांची नावे व ब्रान्ड ट्रेडमार्क (व्यापार चिन्ह) ह्याद्वारे नोंदणीकृत करून ठेवता येतात. विविध वस्तूंच्या व प्रोडक्ट्सच्या संरचना ह्या इंडस्ट्रीअल डिझाईन (औद्योगिक डिझाईन) द्वारे संरक्षित करून ठेवता येतात. उद्योगांच्या भरभराटीला व सुरक्षेला बौद्धिक संपदांचे नोंदणीकरण फार लाभदायक ठरते. आजकाल ऑनलाईन वस्तु विकण्यासाठी बौद्धिक संपदांचे नोंदणीकरण करणे ऑनलाईन रिटेल कंपन्यानी अनिवार्य केले आहे.
भारतात कंट्रोलर ऑफ पेटंट, डिझाईन आणि ट्रेडमार्क हा मुख्य आय ए एस अधिकारी पेटंट, डिझाईन, ट्रेडमार्क आणि जिओग्राफिकल इंडिकेशन (भौगोलिक उपदर्शन)  ह्या सर्व बौद्धिक संपदांच्या कार्यप्रणालीवर नियंत्रण ठेऊन असतो. भारतीय वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालयाच्या औद्योगिक योजना आणि वाढ विभागाअंतर्गत ह्या  बौद्धिक संपदांचे कामकाज पहिले जाते. “आय पी ए बी” असे विवादित प्रकरणे अपील करण्यासाठी एपेलेट बोर्ड चेन्नई येथे आहे. बौद्धिक संपदांच्या बाबतीत निबंधकांनी घेतलेल्या निर्णया विरुद्ध या ठिकाणी अपील करून दाद मागितली जाऊ शकते. त्याव्यतिरीक्त उच्च न्यायालयात रिट याचिका देखील दाखल करता येऊ शकते. मनुष्यबळ विकास मंत्रालयाचे अखत्यारीत कॉपीराईट (प्रतिलीप्यअधिकार) विभाग असतो. कॉपीराईट (प्रतिलीप्यअधिकार) निबंधक हा केंद्रीय उच्च शिक्षण विभागाच्या अंतर्गत कार्यरत असतो. कॉपीराईट (प्रतिलीप्यअधिकार) ह्यांचे निबंधक दिल्ली येथे असतात. बौद्धिक संपदांचे प्रकार व त्यांचेशी निगडीत कायदे ह्यांचे विवेचन खालीलप्रमाणे:-
  • ट्रेडमार्क (व्यापार चिन्ह)- भारतीय व्यापार चिन्ह कायदा, १९९९ व त्या अंतर्गत नियम ह्याद्वारे ट्रेडमार्क (व्यापार चिन्ह) ह्यांचे नोंदणीकरण केले जाते. कंपन्यांची नावे, ब्रान्ड, लोगोज, tagline, स्लोगन, स्टिकर्स, लेबल, सिग्नेचर ई. ह्यांचे संरक्षण ह्या कायद्याद्वारे केले जाते. ह्या कायद्यामुळे गैरवाजवी व अयोग्य स्पर्धेला आळा बसतो. बनावट वस्तूंचे विक्री व डुप्लिकेशन ह्यावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी ह्या कायद्याला फार महत्व आहे. नोंदणीकृत व्यापार चिन्ह मालक हा त्यांचे कंपन्यांच्या नावांचे व ब्रान्ड ह्यांचे उल्लंघन केल्यास त्याविरुद्द दिवाणी व फौजदारी कायद्या अंतर्गत कारवाई करू शकतो. बनावट वस्तूंचे उत्पादन बंद पाडू शकतो तसेच त्यांचा माल न्यायालयीन कमिशनर द्वारे निकामी व नष्ट करू शकतो. कंपन्यांचे गुडविल व प्रसिद्धी ह्यांचे मापन व्यापार चिन्हांवर अवलंबून असते. अनोंदणीकृत व्यापार चिन्हांना फक्त अलिखित कॉमन लो द्वारे व्यापार चिन्हांचे उल्लंघन करणाऱ्या विरुद्ध त्यांचे ब्रान्ड थांबवण्याचेच अधिकार असतात. त्यासाठीही पुरेशे पुरावे दाखल करणे गरजेचे असते. रजिस्ट्रार ऑफ ट्रेडमार्क ह्यांचे दिल्ली, मुंबई, कोलकाता, अहमदाबाद व चेन्नई येथे राज्यांनुसार कार्यालये आहेत. असायनमेंट डीड ह्याद्वारे ट्रेडमार्क मालक त्यांचे अधिकार मोबदला घेऊन दुसरे व्यक्तीस तात्पुरते किंवा कायमस्वरूपी देऊ शकतात. फ्रेन्चाईज च्या दृष्टीकोनातून व्यापार चिन्ह नोंदणीकरणाचे महत्व फार आहे.
प्रक्रिया :- व्यापार चिन्ह शोध, व्यापार चिन्ह अर्ज, पोचपावती घेणे, परीक्षण अहवाल, परीक्षण अहवालास उत्तर, आवश्यकता असल्यास सुनावणी नोटीस, व्यापार चिन्ह स्वीकृती किंवा नकार, स्विकार केलेल्या व्यापार चिन्हांचे जर्नल पब्लिकेशन, त्रयस्त व्यक्तीना ४ महिने प्रतिकार व विरोध करणेस वेळ, कोणी विरोध न केल्यास ट्रेडमार्क ची नोंद होते व मालकास नोंदणीकरण प्रमाणपत्र मिळते, अर्ज दाखल केल्यानंतर दर १० वर्षांनी नुतनीकरण.
  • कॉपीराईट (प्रतिलीप्यअधिकार)- भारतीय प्रतिलीप्यअधिकार कायदा १९५७ व नियम २०१३ ह्यां कायद्या अंतर्गत कॉपीराईट चा कारभार पहिला जातो. चित्रपट, गाणी, संगीत, नाटके, पुस्तके, कविता, गीते, सोफ्टवेअर, वेबसाईट, कलाकृती, चित्रे, व्यावसाईक संकल्पना, आयडिया ई. चे नोंदणीकरण कॉपीराईट कायद्या अंतर्गत होते. दिल्ली येथील कॉपीराईट निबंधकाकडून ह्यांचे कार्य पहिले जाते. कॉपीराईट लायसन्स कराराद्वारे देऊन मालक मोबदला घेऊ शकतात. कला व चित्रपट उद्योगासाठी ह्या कायद्याचे महत्व फार आहे.
प्रक्रिया :- ऑनलाईन कॉपीराईट अर्ज दाखल करणे, डायरी नंबर घेणे, विवध कागदपत्रे व सह्यांची पूर्तता करून अर्ज पोस्ट करणे, परीक्षण, आक्षेप असल्यास तशी नोटीस, आक्षेपांची पूर्तता, पुन:परीक्षण, स्वीकृती असल्यास नोंदणीकृत प्रमाणपत्र मिळते.
  • पेटंट (स्वामित्व)- वैज्ञानिक संशोधन करून त्याद्वारे ह्या अगोदर अस्तित्वात नसलेली एखादी विलक्षण वस्तु बनविल्यास त्यांचे पेटंट दाखल करून ती व्यक्ती पेटंट चे अधिकार घेऊ शकते. भारतीय पेटंट कायदा, १९७० ह्या कायद्याद्वारे पेटंट चे अधिकार संरक्षित करता येऊ शकतात. भारतात सोप्टवेअर हे पेटंट कायद्या अंतर्गत संरक्षित करता येत नाहीत त्यासाठी कॉपीराईट कायद्या अंतर्गत तरतूद आहे. कंट्रोलर ऑफ पेटंट हा अधिकारी पेटंट यंत्रणेवर नियंत्रण ठेऊन असतो. भारतात पेटंट दाखल केलेली व्यक्ती २० वर्षे त्यांचे अधिकार वापरू शकते व त्यांचे अधिकार इतर कंपन्यांना मोबाद्ल्यांचे स्वरुपात विकू शकते. औद्योगिक संशोधन, तांत्रिक वस्तु, शास्त्रज्ञानी लावलेले शोध ई. चे नोंदणीकरण पेटंट चे स्वरूपात संरक्षित करता येऊ शकतात.
प्रक्रिया :- पेटंट शोध घेणे, प्रोव्हिजनल/कंप्लीट स्पेशिफिकेशन दाखल करणे, पब्लिकेशन, परीक्षण करणेसाठी विनंती करणे, परीक्षण अहवाल, उत्तर, स्वीकृती किंवा नकार, नुतनीकरण.
  • इंडस्ट्रीअल डिझाईन (औद्योगिक डिझाईन)- डिझाईन कायदा, २००० ह्या कायद्या अंतर्गत इंडस्ट्रीअल डिझाईन संरक्षित करता येऊ शकतात. औद्योगिक वस्तूंची संरचना जसे बॉटल डिझाईन, पेकेज कंटेनर डिझाईन, यांत्रिकी वस्तूंचे डिझाईन चे नोंदणीकरण ह्या कायद्या अंतर्गत होते.
प्रक्रिया :– डिझाईन शोध घेणे, अर्ज दाखल करणे, परीक्षण, आक्षेप, उत्तर, आक्षेपांची पूर्तता, गरज असल्यास सुनावणी, स्वीकृती/नकार, स्वीकृती असल्यास पब्लिकेशन (ओफ़िशिअल गेझेट), प्रमाणपत्र, दर १० वर्षांनी नुतनीकरण.
  • जिओग्राफिकल इंडिकेशन (भौगोलिक उपदर्शन) – एखादी वस्तु वा पदार्थ ह्यांचे विशेषत्व एखाद्या भौगोलिक ठिकाणावरून ओळखले जात असेल तर त्यांचे नोंदणीकरण जिओग्राफिकल इंडिकेशन कायदा, १९९९ ह्यानुसार होते जसे की भारतातली हळद, कोल्हापुरी चप्पल, रत्नागिरी हापूस, देवगड हापूस, सोलापुरी चादर ई. जिओग्राफिकल इंडिकेशन चे नोंदणीकरण करणेसाठी उत्पादकांचे मंडळ किंवा संघटना चेन्नई येथील भौगोलिक उपदर्शन निबंधक कार्यालयात अर्ज करू शकतात.
प्रक्रिया- अर्ज करणे, प्राथमिक परीक्षण, नोटीस, पब्लिकेशन, विरोधी पक्षांचा नोंदणीकरणास विरोध असल्यास केस, स्वीकृती असल्यास नोदणीकरण, नुतनीकरण.
  • भारतीय करप्रणाली
प्रत्येक उद्योजकास उद्योग स्थापन केल्यानंतर विविध सरकारी कराना सामोरे जावे लागते. कधी कधी अचानक कर भरणेबाबत कर यंत्रणेकडून नोटीसा येतात. जेवढा उद्योग मोठा तेवढा कर खात्याचा लक्ष जास्त असतो. कर भरणेसाठी कर सल्लागार अथवा सी ए ची नियुक्ती केली जाते. धंद्याच्या उलाढालीवर कर बसवला जातो. ठराविक मर्यादा पार केल्यानंतर कर भरणे इष्ट ठरते. करांचे नोंदणीकरण करून कर वेळेवर भरल्यास अशा नोटीसाना सामोरे जावे लागत नाही. भारतीय कर प्रणालीमध्ये अस्तित्वात असलेल्या करांचे विविध कायद्यानुसार खालील प्रमाणे विवेचन केले आहे.
  • पॅऩ कार्ड – पर्मनंट अकाऊंट नंबर हा प्रत्येक कमावत्या इसमाकडे असतो. कर भरणेसाठी ह्याचा उपयोग होतो. सिंगल फर्म सोडल्यास इतर सर्व व्यावसायिक संस्थाना स्वतंत्र पर्मनंट अकाऊंट नंबर घ्यावा लागतो.
  • टॅऩ कार्ड – टॅक्स डीडकटेड एट सोर्स साठी वेगळा टॅक्स डीडक्शन अकाऊंट नंबर घ्यावा लागतो. आय टी रिटर्न दाखल करतेवेळी कर कमी बसल्यास असा आगाऊ भरलेला कर आयकर खाते परत करते.
  • सेवा कर (service tax)– आर्थिक, हॉटेल, ब्रोकर, सल्लागार, इन्शुरन्स, सेक्युरिटी, प्रवासी अशा विविध सेवा पुरविणाऱ्या व्यावसायिक संघटनाना १५% सेवा कर भरावा लागतो. १० लाखापेक्षा जास्त उलाढाल झाल्यास सेवा कर भरणे इष्ट असते. सेवा कर भरणेसाठी सेवा कराचे रेव्हेन्यू विभागात नोंदणीकरण करावे लागते.
  • मूल्यावर्धित कर (value added tax/tin)/ केंद्रीय विक्रीकर (Central Sales Tax)– वस्तूंच्या विक्रीवर हा कर महाराष्ट्र शासन व केंद्र शासन लावते. महाराष्ट्र मूल्यावर्धित कर व केंद्रीय विक्रीकर भरणेसाठी विक्री कर विभागात नोंदणीकरण करावे लागते.
  • अबकारी कर/उत्पादन शुल्क (excise)– वस्तूंचे उत्पादन केल्यानंतर त्यावर अबकारी कर भरावा लागतो. केंद्रीय सीमा व उत्पादन शुल्क विभागात हा कर भरला जातो.
  • सीमा शुल्क (custom duty)– वस्तूंच्या आयात निर्यातीवर हा कर भरला हातो.
  • लोकल बोडी टॅक्स (एल बी टी)– स्थानिक स्वराज्य संस्था ह्या त्यांचे हद्दीत दाखल होणाऱ्या व विक्री केल्या जाणाऱ्या वस्तूंवर एल बी टी लावते.
  • आयकर (income tax) – व्यक्ती च्या व व्यावसायिक संस्थांच्या उत्पन्नावर हा कर लावला जातो. त्यासाठी आय टी रिटर्न दाखल करावा लागतो.
  • मुद्रांक शुल्क व नोंदणी फी (stamp duty & registration)- विविध कायदेशीर कागदपत्रांच्या व करारांच्या मोबदल्यावर व नोंदणीकरनावर हा कर लावला जातो. हा कर राज्य सरकारांच्या हद्दीतील विषय आहे.
  • व्यवसाय कर (professional tax)– व्यावसायिक जसे की वकील, वैद्यकीय व्यावसायिक, सि. ए., सि. एस., वास्तुविशारद ई.ना हा कर भरणे भाग असते.
  • सेज (cess) – वर उल्लेखित करा व्यतिरिक्त शिक्षण कर, मनोरंजन कर, स्वच्छ भारत कर असे विविध सेज भरणे देखील उद्योजकाना अनिवार्य आहे.

  • लायसन्स आणि परमिशन
उद्योजकांना व्यावसायिक संस्था, बौद्धिक संपदा व करा शिवाय विविध लायसन्स व परवाने सरकार कडून घ्यावी लागतात. त्याशिवाय धंदा व व्यवसाय सुरु केल्यास तो बेकायदेशीर होतो तसेच अशा व्यवसायास व्यवहार करताना व सरकारी कामकाजात अडथळे येऊ शकतात.
  • गुमास्ता (दुकाने आणि अस्थापना परवाना)– स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून दुकान व अस्थापना सुरु करणे पूर्वी हा परवाना घ्यावा लागतो. असा परवाना घेतल्यानंतर सिंगल फर्म व्यवसाय सुरु करू शकते.
  • एस एस आय (एस एम ई) प्रमाणपत्र – लघु उद्योजक हे असे प्रमाणपत्र घेऊ शकतात. असे प्रमाणपत्र घेतलेल्यांना शासकीय योजनेद्वारे विविध मदत होऊ शकते. स्वस्त व्याज दराने कर्ज घेता येऊ शकते.
  • फूड आणि ड्रग लायसन्स (एफ एस एस ए आई) – खाद्य पदार्थ विक्रेता, हॉटेल व्यवसायी व खाद्य उत्पादक ह्याना असे लायसन्स घ्यावे लागते.
  • व्यावसायिक लायसन्स – विशिष्ठ शिक्षण घेतलेल्यांना असे लायसन्स शासनाकडून घ्यावे लागते, जसे की – वकील, वैद्यकीय व्यावसायिक, सि. ए., सि. एस., वास्तुविशारद ई.
  • आयात निर्यात लायसन्स – वस्तु आयात अथवा निर्यात करावयाची झाल्यास आयात निर्यात लायसन्स घ्यावे लागते.
  • औद्योगिक लायसन्स आणि वस्तु उत्पादन लायसन्स – काही महत्वाच्या वस्तु उत्पादनांसाठी शासनाच्या विविध विभागांकडून असे लायसन्स मिळते त्याशिवाय असे उत्पादन करून माल विकल्यास तो बेकायदेशीर होतो. वस्तूंच्या दर्जावर नियंत्रण ठेवणेसाठी असे परवाने महत्वाचे असतात.

  • नोंदणीकरण आणि विधिकरणाचे महत्व
व्यवसायिक संस्था, बौद्धिक संपदा, सरकारी कर व विविध लायसन्स नोंदणीकृत व कायदेशीर करून घेणे ह्याचे महत्व खालीलप्रमाणे:-
  • उद्योगांच्या भरभराटीसाठी
  • शासकीय दंडा पासून वाचण्यासाठी
  • उद्योगांच्या प्रतिष्ठेसाठी
  • ग्राहकांचा विश्वास संपादन करणेसाठी
  • मोठ मोठ्या कंपन्यांशी भागीदारी करणेसाठी
  • जागतिक स्पर्धेत टिकण्यासाठी
  • बनावट वस्तु विक्रेत्यांवर नियंत्रण मिळविण्यासाठी
  • मालाला दर्जा मिळवून देण्यासाठी
  • आपल्या बौद्धिक संपदा सुरक्षित ठेवण्यासाठी
  • विविध सरकारी योजनांचा लाभ घेण्यासाठी
  • आर्थिक प्रगतीसाठी
  • आपल्या बौद्धिक संपदांचे उल्लंघन करणाऱ्याविरुद्ध कायदेशीर कारवाई करता येते
  • पुरावा म्हणून वापर करता येतो
  • वकिलामार्फत कायदेशीर नोटीस पाठवता येते
  • दिवाणी न्यायालयात नुकसान भरपाई मागता येते
  • फौजदारी व पोलीस कारवाई करता येते
  • उच्च न्यायालयात रिट याचिका दाखल करता येते
  • माल जप्त करता येतो
  • अशा कंपन्यांचे उत्पादन बंद पडता येते
  • माल नष्ट करता येतो
  • पब्लिकेशन कालावधीत नोंदणीकरणास विरोध करता येतो

  • करार मदार आणि व्यावसायिक कायदे
व्यवसायिक कायद्यांमध्ये वस्तु विक्री कायदा, कंपनी कायदा, एल एल पी कायदा, भागीदारी कायदा, करार कायदा, बँकांचे कायदे, माहिती तंत्रज्ञान कायदा, आर्थिक कायदे, कर विषयक कायदे, नेगोशिएबल इन्स्ट्रुमेन्ट्स कायदा, लवाद कायदे, औद्योगिक व कामगार कायदे, अंतरराष्ट्रीय व्यापार कायदे ह्यांचा समावेश होतो. त्याचप्रमाणे विविध कोर्पोरेट व व्यवसाय करार ह्यांचे नवउद्योजकाचे दृष्टीकोनातून महत्व फार आहे. तोंडी व्यवहारापेक्षा लिखित स्वरूपात केलेल्या व्यवहारास महत्व जास्त असते. विविध करार ज्यांचे नोंदणीकरण अनिवार्य आहे असे शासनाकडे नोंदणीकृत करून घ्यावे लागतात. करार नोटरी करून घेतल्यास त्याचा पुराव्याखातर उपयोग होऊ शकतो. महत्वाचे काही करार व कागदपत्रे खालील प्रमाणे:-
  • बिल/इन्व्होइस – वेगळा करार नसल्यास मोठ्या ऑर्डर्स च्या बिल/इन्व्होइस ह्यांचा मायना योग्य असावा त्यात करा बाबत व त्यांचे नोंदणीकरण केलेबाबत नोंद असावी. बिलांचे मागे व्यावहारिक देवाण-घेवाणीच्या अटी व शर्थी असाव्यात. त्यावर उशीरा होणाऱ्या वसुलीबाबत व्याजदर आकारलेला असावा. नुकसान भरपाईची अट असावी. दोन्ही पक्षीयांची सही असावी.
  • नोन डिस्क्लोजर एग्रीमेंट – एखाद्या गुंतवणुकदारास अथवा त्रयस्त व्यक्तीस आपली संकल्पना उघड करताना त्या अगोदर हा करार सही करून घ्यावा जेणे करून पुढे अशी व्यक्ती गैरफायदा घेऊ शकणार नाही.
  • असायनमेंट डीड – बौद्धिक संपदांचे अधिकार मोबदल्याचे स्वरूपात त्रयस्त व्यक्तीस देणेसाठी हा करार करण्यात येतो.
  • फ्रेन्चाईस करार – त्रयस्त व्यक्ती सोबत आपल्या वस्तु व सेवा विकण्यासाठी आपले नाव वापरून धंदा करणेसाठी फ्रेन्चाईस करार करावा लागतो.
  • लवाद करार/समेट करार – एखाद्यावेळी तंटा उत्पन्न झाल्यास तो एखाद्या लावादामार्फत सोडवून घ्यावा व त्यासाठी लवाद स्थापन करणेस लवाद करार करावा व त्यानंतर होणाऱ्या समेट चे वेगळे करारपत्र करावे अथवा लवादाकडून निर्णय सहीनिशी घ्यावा.
  • आपापसातील समजुतीचा करार – एखाद्यावेळी दोन उद्योजकांमध्ये व्यवहाराबद्दल काही समजुती होणार असतील तर त्या आपापसातील समजुतीचा करार (एम ओ यु) द्वारे लिखित करून घ्याव्यात.
  • कर्ज करार/गहाण खत – एखाद्याला उसने पैसे द्यावयाचे असल्यास त्याचे वेगळे गहाण खत अथवा कर्ज करार बनवावे व दिलेल्या रकमेच्या बदल्यात काही मालमत्ता व त्याचे पेपर्स गहाण स्वरुपात ठेवावेत.
  • वस्तु खरेदी विक्री करार – वस्तूंच्या खरेदी विक्रीच्या काल मापन व देवाण घेवाण बाबत अटी व शर्ती स्पष्ट करून घ्याव्यात व लेखी वस्तु खरेदी विक्री करार करावा.
  • नोकरनामा – कोणताही स्टाफ नियुक्त करावयाचा झाल्यास त्याचे सोबत नोकरनामा करावा जेणेकरून तो लिखित स्वरुपात होईल व त्यात प्रोबेशन काळ, नोकरीचा बांधील कालावधी, नोटीस काळ, धंद्यातील स्पर्धेबाबत अटी व शर्थी, पगारवाढ अशा महत्वाच्या अटी व शर्थी लिखित स्वरूपात असाव्यात. ज्यामुळे कामगारांवर नियंत्रण राहील.
महत्वाचे – कोणताही व्यवहार करताना करारासोबतच आगाऊ धनादेश त्रयस्त व्यक्तींकडून घ्यावेत जेणे करून आपणास धनादेश न वाटवील्याबाबत कलम १३८ ची नोटीस पाठविता येईल.

  • स्टार्ट अप उद्योगांसाठी थोडक्यात मार्गदर्शन
स्टार्ट अप उद्योजकांना कायदेशीर मार्गदर्शना सोबतच काही महत्वाचे व्यवस्थापन, लेखापालन व गुंतवणुकी बाबत मार्गदर्शन खालीलप्रमाणे:-
  • व्यवसायिक ओळख – बिझनेस कार्ड, वेबसाईट, बिझनेस प्रोफाईल, ब्लोग, शिक्का, पेम्प्लेट/ब्राउशर/लीफलेट, फी क्वोट/इन्वोइस/बील फोर्मेट, व्यवसायिक वेगळा ई-मेल आय डी, ई-मेल सिग्नेचर, कव्हर लेटर साईन बोर्ड ई. नव उद्योजकाने आधीच बनवून ठेवावीत. ह्या सर्वांचा उपयोग उद्योगाची ओळख म्हणून करता येईल.
  • कामांची नोंदवही – नेहमीच्या कामांची नोंद ठेवावी. देणे घेणे, फोलो अप, संपर्क क्रमांक, संपलेली व बाकी असलेली अशी कामे ह्यांची यादी ठेवावी जेणे करून कामांचा योग्य आढावा घेता येईल व उद्योगांचे व्यवस्थापन करणे सोपे होईल. नेहमी कामांचे बाबतीत तत्पर व काम देण्याची विशिष्ट पद्धत व त्याचा दर्जा व गुणवत्ता कायम ठेवावी.
  • हिशोब आणि लेखापालन – नव उद्योजकाने व्यवसायिक गुंतवणूक करताना योग्य ती काळजी घ्यावी. अनाठाई खर्च टाळावा व जमा खर्चाचा हिशोब ठेवावा. बिले व कागदपत्रे जपून ठेवावीत. वसुली योग्य वेळी करावी. कामात सुसूत्रता आणण्यासाठी व व्यवहारावर आणि धंद्यातील रोलिंग वर नियंत्रण ठेवण्यासाठी त्याचा उपयोग होईल.
  • ऑफिस चे स्थान – एखादे कार्यालयाचे स्थान निश्चित करावे. दुकाने, अस्थापना, कारखाने, गोदाम, भांडार, व्यावसायिक कार्यालय, शाखा असे धंद्यांचे स्थान असू शकते. कागदपत्रे व रेकोर्ड जपून ठेवण्यास त्या जागेचा उपयोग होतो. मिटिंग साठी अशी जागा वापरता येते व धंद्याची जाहिरात देखील होते.
  • ओनलाईन सेवांचा वापर – आजकाल ऑफीस टाकून तेथे अशील व ग्राहक येण्याची वाट पाहण्यापेक्षा विविध ओनलाईन मार्केटिंग कंपन्यांकडे नोंदणीकण करावे. जस्ट डायल, इंडीयामार्ट व सुलेखा ह्या सेवा क्षेत्रातील खूप मोठ्या कंपन्या आहेत. तसेच मास मेल व मास एस एम एस चा फायदा घ्यावा. विविध वेबसाईट व सोशल नेट्वर्किंग वर फ्री लिस्टिंग करून घ्यावे जसे की फेसबुक पेज, गुगल प्लस पेज आणि गुगल बिझिनेस पेज. जाहिरातीसाठी ह्याचा चांगला उपयोग होतो. वस्तूंमध्ये विपणन करणाऱ्या फ्लिपकार्ट, ईबे, एमेझोन, स्नेपडील अशा विविध ऑनलाईन कंपन्याशी करार करावेत.
  • सरकारी योजनांचा उपयोग – विविध सरकारी योजनाचा लाभ घ्यावा जसे की मुद्रा बँक स्कीम, स्टार्ट अप इंडिया स्कीम, सी जी टी एम एस ई स्कीम, मेक इन इंडिया केंम्पेन, स्कील इंडिया मिशन, उडान स्कीम, रुर्बन मिशन ई चा अभ्यास करून त्याचा लाभ घ्यावा. त्यामुळे कर्ज सवलत, सरकारी सबसिडी वापरणे, विविध करसवलत घेणे, कमी व्याजदर अशा सुविधा उपलब्ध होऊ शकतात.
  • व्यवस्थापन – प्रत्येक उद्योग हा त्याचे व्यवस्थापन व्यवस्थितपणे केल्यास लवकर यशाच्या शिखरावर पोहोचतो. व्यवसायाचे बजेट आणि गुंतवणूक ठरविणे, व्यवसायाचे मिशन-उद्दिष्ट्य-मुल्ये लिखित करणे व त्यांची अंमलबजावणी करणे, ऑफीस मधील नियम बनविणे, संस्थेची संरचना तयार करणे, स्टाफ ची कर्तव्ये व अधिकार ठरविणे, उत्पादन-वित्तीय-विपणन-मनुष्यबळ विभाग तयार करणे व त्या विभागांच्या जबाबदाऱ्या ठरविणे, आऊटसोर्सिंग साठी प्रतिनिधी नियुक्त करणे, लेखापालन व सचिव विषयक माहिती असणे, मिटिंग चे कौशल्य आत्मसात करणे, संभाषण चातुर्य आत्मसात करणे, कामांचा फिडबेक घेणे, कामांचे बाबतीत संयम व काटेकोर असणे, वस्तु व सेवा यांची गुणवत्ता टिकविणे, ब्रान्डींग व जाहिरात करणे, नोकरदारांचे प्रशिक्षण घेणे, आधुनिक तंत्रज्ञानाची माहिती असणे, नव नवे प्रयोग करणे, कामांची यशस्वीपणे अंमलबजावणी करणे ई. केल्यास व्यवसायाचे व्यवस्थापन सुलभतेने होते. शक्यतो सर्व गोष्टी लिखित स्वरूपात ठेवाव्यात जेणे करून त्याचा उपयोग सुसूत्रीत पणे काम करण्यासाठी होईल

Sunday, 4 March 2018

77 मायबोली मराठीसाठी लेखन - विचार, अभ्यास, विश्लेषण आणि बरच काही.

   
"लक्षात ठेवा भाषेचा अंत म्हणजे लोकसंस्कृतीचा / समाजाच्या मूलभूत / परिवर्तनाचा / शिक्षणाचा / इतिहासाचा / लोककलेचा अंत आहे, दैनंदिनी सामाजिक वापरात सोप्या पाणचट / ढोबळ शब्दांचा वापर करणे म्हणजे मराठीच्या समृद्धीचा अपमान करणे होय "
मराठी भाषा दिन जगभर साजरा होत असतांना महाराष्ट्र शासनाने ( सध्याचे भाजप सरकार ) १३१४ मराठी शाळा बंद करण्याचा निर्णय घेतला आहे. एकीकडे मराठीचा भाषेचा अभिमान व अस्मिता बाळगण्याची गप्पा करण्याऱ्या या शासनाला ग्रामीण भागातील विद्यार्थी शिक्षणापासून दूर जाईल याची काळजी नाही. भाजप सरकार निढोर वृत्तीप्रमाणे मराठी माणसासाठी काम करत आहे? त्यात आपले "तावडे" शिक्षण मंत्री ह्या अडाणी नेत्यासारख्या गोष्टी, इंग्रजी शाळा, कॉर्पोरेट शिक्षण, हिंदीचा वाढता प्रभाव...ह्या आणि अश्या अनेक गोष्टी आपल्या पुढच्या पिढीच्या अंगलट येणार आहे हे नक्की...मला भीती वाटत आहे, हो मी खूप घाबरलो आहे... घामाघूम झालो आहे.. माझ्या डोळ्यात पाणी येत आहे... भावनिक होऊन खूप विचारात पडलो आहे मी... कारण मागच्या वर्षीपासून मला जाणवत आहेत आपल्या शिक्षण पद्दतीच्या आणि राजकारणाच्या घोडचुका... त्याचे परिणाम खरच दूरगामी होतील हे मला दिसत आहे....!
आपल्याला आमोद आणि प्रमोदत अंतर्मुख होवून विचार करण्याची वेळ आली आहे कि मराठी भाषेची नक्की स्थिति काय आहे ?? मराठी भाषा दर ५० किलोमीटर अंतर गेल्यावर बदलत ( स्वर / आवाज चड - उतार ) असते. पण आपलीच मराठी बरोबर आणि दुसऱ्याची चुकीची ह्या वादात आपण बराचसा वेळ वाया घालवत आहे. पुण्यात शुद्ध मराठी बोलतात हा एक गैरसमज आहे. मुळात शुद्ध अशुद्ध असं काहीच नसतं / नाही. शुद्ध मराठी ते बोली भाषेतील मराठी ह्या प्रवासात पण मराठी भाषेने आपला आत्मा जिवंत ठेवायला पाहिजे. मराठी भाषेमधे सांस्कृतिकपणा आहे म्हणून बहुतांशी मराठी माणुस हा सांस्कृतिकपणाची जाण असणारा आहे हे तुम्हाला इतर राज्यात गेल्यावर समजुन येइल. आपल्या इतिहासा बद्दल जेवढा अभिमान हा मराठी माणसाला आहे तेवढा कदाचित इतर राज्यांना असेल. " जय महाराष्ट्र" ! हे स्फूर्तिवचन हे इतर कुठले पण राज्य त्यांच्या राज्यबद्दल वापरत नाहीत आणि ह्या घोषने मधे फक्त प्रमाणिक/ कट्टर मराठी प्रेम व्यक्त होते. मुग़ल असो नाहीतर ब्रिटिश यांविरुद्ध मराठी रक्त लढ़ण्यात नेहमी अग्रेस्सर राहिले आहे. ह्या भाषेने जागतिक विचारवंत / नामवंत दिले आहेत.
मराठी साठी ह्या सध्या सोप्या कृती खूपच गरजेच्या आहेत:-
- मराठी भाषा जनजागृती करायला हवी, मराठी भाषा जास्तीत जास्त वापरण्यासाठी आपल्या
मुळाकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे. मूळ म्हणजे मानसिकता आणि विचार होय.
- मराठी चित्रपट सृष्टी संपत ढोबळ सिनेमे प्रदर्शित करत आहे.
- मराठी माणूस सकाळ पासून रात्री झोपेपर्यंत एकप्रकारे विष ओकल्यासारखे कानात इंग्रजी आणि हिंदीचे शब्द साठून ते परिपक्क होत आहेत.
- मराठी चॅनेल कार्यक्रम ( सीरिअल ) ( मराठीत काय म्हणतात त्यांना ?) त्यातून आज एक
दळभद्री आणि कफल्लक प्रबोधन मराठी माणसांपर्यंत पोहचत आहे.
- मोठ्या लोकसंखेच्या शहरातून बोली भाषा बहुदा हिंदी आणि इंग्रजी का होत आहे? ते कमी करण्याचे उपाय आणि कृती करणे गरजेचे.....
- शिक्षण व्यवस्थामध्ये आमूलाग्र बदल करणे गरजेचे त्यासाठी मोठ्या संघटनांनी हे मनावर घेतले
पाहिजे.
- साहित्यिक, लेखक , वक्ते, सिनेमे कलाकार, चळवळीचे पण सत्तेत नसलेले लेखक आणि महत्वाचे म्हणजे उद्योजक यांनी यामध्ये पुढाकार घेण्याची वेळ आली आहे.
- सत्तेत असलेले राजकारणी हिंदी / इंग्रजी वापरण्यास पुढाकार घेतात त्यावर कडक उपाय आजच्या युवकांनी करायला हवेत.
- सध्याच्या आधुनिक विश्वात / नवनव्या तंत्रन्यानाच्या जगतात १२ ते १५ कोटी मराठी
भाषिकांनी मनावर घेतलं तर अनेक देशात मराठी अलौकिक होईल अभिजात मराठी.
- अभिजात मराठीसाठी एकत्र येणे अत्यंत गरजेचे... युवकांना अभिजात म्हणजे काय माहित नाही.. त्यावर उपाय केले पाहिजेत..
माझ्या पिढीला इतका संघर्ष का करावा लागत आहे ? आम्ही देश कधी घडवायचा ? संशोधन ? नवीन संगीत क्षेत्र ? शिक्षणात परिवर्तन कधी आणायचे ? भष्ट्राचार कधी थांबवायचा ? कडक कायदे विकसित / दुरुस्त कधी करायचे ? आर्थिक / सामाजिक / सांस्कृतिक आणि कला क्षेत्र कुठे आहे ते कधी / कसे विकसित करायचे ??
तुम्हाला माहित आहे का कि इमारत ढासळत चालली असेल तर त्याचा पाया खराब असतो. आपला पाया "अज्ञान" आहे. अज्ञानामुळे आज आमूलाग्र बदल झाले आहेत. अज्ञानांमुळे साहस कमी झालं आणि हि वेळ आमच्या पिढी वर येत आहे. मग त्यात जात / धर्म / भष्ट्राचार वैगेरे चा भडीमार आलाच.. ते काहीही असो मी माझ्या मराठी भाषासाठी माझ्या लेखणीतला / साहित्यातला मोठ्ठा भाग राखून ठेवत माझ्या कार्याची सुरवात केली आहे.
जगात भारत इंग्रजीचा वापर करण्यात दुसऱ्या क्रमांकावर आहे, भारी आहे खूप हि गोष्ट .
मला / आम्हाला माझ्या मातृभाषेची कक्षा विस्तृत करायची आहे. त्यासाठी मी तयार होत आहे आणि तुम्हीही आपल्या भाषेचं असलेले ऋण विसरता काम नये. लांबच जाऊदे त्या तामिळनाडू राज्याचा थोडं आढावा / अभ्यास / विश्लेषण करा तुम्ही कळेल मग आपण कोठे आहोत.
हा लेख एक प्रकारे चळवळ वाटते मला स्वतःला जी ह्या दशकात खूप विस्तारेल...येणाऱ्या दिवसात मराठी माणसाला त्याच्या बुद्धीला ज्ञानरूपी मायबोलीचे खाद्य मिळो, इतर राज्याचं भाषेविषयी प्रेम कट्टरपणा कळों आणि हि सर्वात श्रीमंत समृद्ध मराठी भाषा अशीच वाढत राहो ह्यासाठी शुभेच्छा सर्वाना देतो. लेखात अनेक मुद्दे नाही घेतले. जस कि संमलने / महाविद्यालयीन वातावरण / मराठी लेखक वैगेरे यांच्यावर पुढच्या लेखात मी लिहेन....
राजभाषा दिवसाच्या ( दिन?) शुभेच्छा...
आकाश आलुगडे, मायबोली मराठीसाठी लेखन - विचार, अभ्यास, विश्लेषण आणि बरच काही..२७/०२/२०१८

76 स्मशानभूमी सफर शिकवण - १

आमच्या दोघांच्या हातात चहाचे कप होते, १५ मिनिटे झाले असतील आम्ही गप्पा मारत होतो..... मी माझ्या विदेशी गुंतवणूक आणि मिळालेल्या परताव्या बद्धल त्यांना माहित देत होतो.... ते मला खूप प्रोत्सहीत करत त्यांच्या शब्दांद्वारे माझा सन्मान करत होते ...... अचानक ते माझ्या स्मशानभूमी सफर लेखावर बोलू लागले...!
"तुझा समशानभूमीचा लेख मी वाचला आकाश" ,तू खूप वेळा तिथे जाऊन आला आहेस."
"हो...." मी म्हणालो.
"तुझा लेख वाचून मी खूप काही शिकलो, वास्तव स्पष्ट अनुभवलं... तुला का जाणीव होत आहे कि स्मशानात काही तरी आहे ? ते उतरले...
"माहित नाही सर ! खूप काही आहे तिथे... माझ्या आत्म्यातील चैत्यन्य तिथे जाऊन उमलत आहे. 'माझ्या आतील असणाऱ्या काही घटकांचा जन्म होत आहे' असं वाटत तिथे गेल्यावर... मी तो चहाचा कप ठेवत म्हणालो...
'मग तू पुन्हा जाणार असशील.....आणि पुन्हा लेख लिहशील, हे नक्की' त्यांनी विचारलं.
"हो, मी पुन्हा जाणार आहे आणि ह्या वेळी वेगळं काही तरी करेन...".
'जळालेल्या राखेपासून आणि संपलेल्या त्या देहापासून तुला मृत्यूच्या शृंखलेवर विजय मिळवायचा होता असं मागच्या लेखात वाचलं होत, हे अचानक का घडलं तुझ्याबाबतीत ? म्हणजे तुला कस सुचलं हे ? अगदी गुंतवणूक, शिक्षण, आयात निर्यात लेख लिहणारा तू ह्या विषयाची ओढ कशी लागली ?' ते चहाचा शेवटचा घोट घेत म्हणाले.
"माहित नाही.. खरच मी असं का करत आहे?, अनेक जण विचारत आहेत.... अंतर्मनातून ह्या सर्व कृती उमलत आहेत". माझा एक वेगळा प्रवास सुरु झाला आहे सर, असं मला वाटत."
"आकाश तुझे कौशल्ये वाढत आहेत. तू वेगळा ठरत आहेस... " ते म्हणाले.
सर मानवी मनात अफाट शक्ती असते. आत्मिक आणि आध्यत्मिक समृद्धी मला मिळवायची आहे त्यासाठी मी हा प्रवास करत आहे. कुठे पोहचेन माहित नाही." मी म्हणालो..
नंतर काही मिनिटे आम्ही इतर विषयांवर चर्चा केली .. त्यानंतर मी त्यांचा मी निरोप घेतला.. त्यांच्या घराबाहेर पडत असताना माझं चप्पल घालत असताना मी विचारत होतो.." माझ्या लेखाने इतके का विचार करत आहेत सर्व जण? .. अजून आपल्या समाजात अश्या हजारो गोष्टी आहेत ज्या बोलल्या / विचार केला जात नाही. लपवल्या जातात, दडपलेल्या आहेत... !
मनातल्या मनात ठरवलं... आता येणाऱ्या दिवसात खूप काही करायच.....
आज आपल्यात अशी माणसे आहेत ज्यांच्याकडे अनेक गुण वैशिष्ट्ये आहेत. अंगी कला आहे. जगण्याची उमज आहे. पण ते आज कश्याप्रकारे जगत आहेत? आपलं अमूल्य आयुष्य व्यर्थ घालवत आहेत. त्यांच्या इच्छेनुरूप न जगता ते अफाट नियमात बंदिस्त प्रमाणे जगत आहेत..!
माझ्या अनुभवत अश्या अनेक गोष्टी आहेत ज्या मृत्यूच्या शय्येवर त्या व्यक्तींच्या जीवनाचा आढावा त्यांच्यासोबत मी घेतला आहे आणि मी अनेकांना त्यांच्या शेवटच्या घटका मोजत तडपडत जीव सोडताना पाहिलं आहे. जर त्या गोष्टी तो अनुभवलेला प्रसंग मी तुम्हाला सांगितल्या तर खरच तुम्ही कोणाला तरी मिठीत घेऊन खूप रडाल'.. याची मला खात्री आहे.
मानसिक ताण तणाव आणि चिंता करणे म्हणजे जिवंतपणी मृत्यू होय. लहानसा आयुष्य इच्छेनुसार जगता येत....अंतर्मनातून येणाऱ्या आवाजकडे लक्ष द्या.... मानसिक, भावनिक आणि अध्यात्मिक वाटचाल चला...हे एकप्रकारे शिक्षण आहे असं मी म्हणेन कारण शिक्षण म्हणजे मनुष्यतील पूर्णत्वाचे प्रकटीकरण , मानसिक शक्तींचा विकास करणे अस स्वामी विवेकानंद यांनी म्हंटल आहे. निसर्गतः प्रत्येकातच ज्ञान अंतर्गत असते शिक्षण म्हणजे पूर्णत्वाचे प्रकटीकरण आहे. ते बाहेर काढणे म्हणत्वाचे होय .
आपण जीवनाला एक विशिष्ट्य जीवनदृष्टीने पाहतो. खरे तर जीवनाला आपल्याला चहुबाजीनी समजून घेता आले पाहिजे. आणि हा एक नवीन जीवनमूल्ये ठरेल असं मला वाटत.
"आयुष्याचा शेवट म्हणजे मृत्यू नाही....! जिवंत असताना आपले विचार / आपले गुण / आपली स्वप्ने / आपल्या इच्छा आकांशा मारणे म्हणजे मृत्यू होय." ही 'महत्त्वाची शिकवण' मला आली त्या पहिल्या सफर मधून...
शेवटी..... स्मशानभूमीच्या पहिल्या लेखातून मला अनेक फोन, मेसेज, स्तुती, प्रेम, सल्ला आणि मित्र मिळाले त्या सर्वांचा मी हृदयापासून ऋणी राहीन सदैव.......

लवकरच भेटू स्मशानभूमी सफर - २ मध्ये....... 
आकाश आलुगडे, स्मशानभूमी सफर शिकवण - १ , २ मार्च २०१८.

Wednesday, 21 February 2018

75 `टू किल अ मॉकिंग बर्ड’


`टू किल अ मॉकिंग बर्ड’ ही हार्पर ली यांची कादंबरी काही जणांच्या म्हणण्याप्रमाणे जगातिल सर्वाधिक विकले गेलेले पुस्तक आहे. अगदी बायबलपेक्षही याच्या जास्त प्रती प्रकाशित झाल्या आहेत. सुमारे चार कोटी वगैरे प्रती प्रकाशित झाल्याची अधिकृत आकडेवारीच आहे. अनधिकृतरित्या जगभरातील फूटपाथांवर हे पुस्तक किती विकले गेले असेल याची कोणीही कल्पना करू शकत नाही. अमेरिकेत हे पुस्तक गेली चार दशके शालेय अभ्यासक्रमात लावले गेले आहे. १९३५ साली आलेल्या जागतिक महामंदीच्या पार्श्वभूमीवर अमेरिकेतील अलाबामा राज्यातील एका विधुर वकिलाच्या कुटुंबाची ही कहाणी आहे. अमेरिकेतील वर्णद्वेष हा या कादंबरीचा गाभा आहे. त्यामुळेच शालेय अभ्यासक्रमातच हे पुस्तक अमेरिकी विद्यार्थ्यांच्या वाचनयादीत लावलेले असते. वर्णद्वेषाचे विष आजही अमेरिकेत तितकेच अनेकांच्या नेणीवांचा ताबा घेऊन असले, तरीही अमेरिकी शासनसंस्था ही अजूनही भक्कमरित्या सेक्युलॅरिजमच्या पायावर उभी आहे. नेमका हाच सध्याच्या अमेरिकी राष्ट्रपतींच्या मार्गातला मुख्य अडसर असावा. त्यामुळेच कदाचित इयत्ता आठवीच्या वर्गातील मुलांच्या वाचनयादीत असलेले हे पुस्तक मिसिसीपी राज्यातील बिलोक्सी शहराच्या शाळेने वाचन यादीतून काढून टाकले आहे. मात्र या शाळेने घेतलेल्या या निर्णयाचे जोरदार पडसाद अमेरिकेत उमटत आहेत. अगदी रिपब्लिकन पक्षाचे सिनेटर बेन सास यांनी याच्या विरोधात जोरदार प्रतिक्रिया दिल्या आहेत. ट्विटरवरून प्रतिक्रिया देताना सास यांनी म्हटले आहे की, “टू कील अ मॉकिंग बर्डसारखे पुस्तक बिलोक्सी येथील शाळेने वाचन यादीतून काढून टाकणे याचा अर्थ आपल्यासमोर नक्कीच काही तरी समस्या आहे. या शाळेतील विद्यार्थ्यांच्या पालकांनी या शाळेच्या प्रशासनाला हे थेट सांगायला हवे की, आमची मुले इतकी प्रगल्भ नक्कीच आहेत की, ती हे पुस्तक वाचू शकतात.’’


अवतारसिंह पाश

आपल्याकरिता अशा प्रकारे पुस्तकावर प्रतिबंध घालणे वगैरे घटना काही नव्या नाहीत. सध्याच्या काळात तर बिलकूलच नाहीत. अगदी काही दिवसांपूर्वीच पंजाबी कवी अवतारसिंग पाश यांच्या `सबसे खतरनाक होता है’ या कवितेला ११वीच्या अभ्यासक्रमातून काढून टाकण्याचा सल्ला परिवारातील एक शिक्षण तज्ज्ञ दिनानाथ बात्रा यांनी दिलेलाच आहे. पुस्तक तर दूरची गोष्ट आहे. ज्या सोशल मिडियाचा वापर करून व प्रतिस्पर्धी पक्षांवर तुफान चिखलफेक करत सत्तेचा सोपान यशस्वीरित्या चढण्याचा भाजपचा प्रयत्न यशस्वी ठरला, त्याच सोशल मिडियावरून आता सत्तेत आल्यानंतर त्यांच्यावर जोरदार टीका होऊ लागल्यामुळे सोशल मिडियावर नियंत्रण कसे आणता येईल, याचा सत्ताधाऱ्यांमध्ये जोरदार खल सुरू आहे.
अमेरिकाही ट्रम्प यांच्यासारखी व्यक्ती राष्ट्रपती पदावर बसल्यापासून अनेक आवर्तनांमधून जात आहे. काळ्यांचा द्वेष हा तर अमेरिकी नेणीवेत वर्षा नु वर्षांपासून आहे, असे माल्कम एक्सच नव्हे, तर अनेक श्वेतवर्णीय समाजशास्त्राचे अभ्यासकही मान्य करतात. ९/११च्या हल्ल्यानंतर छोटे बूश यांनी वॉर ऑफ बेबीलॉन म्हणत ज्या प्रकारे या युद्धाला धर्मयुद्धाचे वळण देण्याचा प्रयत्न केला त्यानंतर सर्वसाधारण अमेरिकी नागरिकांच्या मनात मुस्लिमांविषयीही तशाच प्रकारचा द्वेष भिनल्याची अनेक उदाहरणे आपल्याला पाहायला मिळतात. मात्र असे असले तरी अमेरिकेतील लोकशाही राज्यव्यवस्थेने उभ्या केलेल्या शासन संस्थेची अनेक अंगे ही पक्षपाती झालेली नाहीत. त्यामुळेच तर उजव्या बाजूला झुकलेल्या रिपब्लिकन पक्षातूनही ट्रम्प यांच्या वर्णद्वेषी भूमिकेला विरोध होतो. आपल्याकडे पाशवर बंदी आणल्यानंतर भाजप तर सोडूनच द्या मात्र सेक्युलॅरिजमचा पेटेंट कायम स्वतःच्याच ताब्यात असल्याचा आव आणणाऱ्या काँग्रेसच्या तरी एखाद्या नेत्याने त्याबाबत काही भूमिका घेतल्याचे आपल्याला स्मरते आहे का? सध्या योगायोगाने का होईना पंजाबमध्ये काँग्रेसचेच राज्य आहे. मात्र यावर पंजाबचे मुख्यमंत्री कॅप्टन अमरिंदरसिंग यांनीही तोंडातून ब्रदेखील काढल्याची बातमी कुठेही आल्याचे दिसलेले नाही. अमेरिकेत एफबीआयसारख्या संस्थेचा प्रमुख थेट राष्ट्राध्यक्षांच्या विरोधात उघड भूमिका घेऊ शकतो. क्लिंटन बाईंच्या खाजगी इ-मेल सरकारी कामाकरिता वापरल्याच्या प्रकरणात त्यांना तुरुंगात धाडू, असे ट्रम्प यांनी निवडणुकीपूर्वी जाहिर केलेलं असताना या प्रकरणात देशद्रोहासारखं काही गंभीर नसल्याचा हवालाही हीच एफबीआय ट्रम्प राष्ट्रपती झाल्यानंतर देते. आपल्याकडील सीबीआय किंवा तत्सम संस्था अशा वागत आहेत, असं स्वप्नदेखील आपल्याला पडू शकतं का? सध्या तर उन्मादाचा कहर इतका टोकाला आहे की, देशातील जनतेने निवडून दिलेल्या पंतप्रधान मोदींच्या विरोधात बोलणे म्हणजे देशद्रोहच आहे, असे केवळ मोदींच्या मंत्रिमंडळातील मंत्री, आणि भाजपचे नेते-कार्यकर्ते, किंवा त्यांचे भक्तगण यांनाच वाटते असे नाही, तर इंदिरा गांधींनी लोकशाही पायदळी तुडवल्याचा साक्षात्कार ज्यांना पदोपदी होत असतो, असे विविध क्षेत्रांमधील तज्ज्ञही अशी भूमिका उघड घेताना दिसतात. अशा वातावरणामुळेच तर मग कन्हैया कुमार आणि हार्दीक पटेलसारख्या तरुणांच्या जाहीर मोदीविरोधी भूमिकांची तात्काळ `दखल’ घेऊन शासनसंस्था त्यांना थेट तुरुंगात टाकते आणि त्यांच्यावर देशद्रोहाचे खटलेही लादते.
टू कील अ मॉकिंग बर्ड या पुस्तकावर ही काही पहिल्यांदा बंदी आली आहे, अशातलाही भाग नाही. या पुस्तकातील भाषेवर व पुस्तकांतील काही व्यक्तिरेखांच्या तोंडी असलेल्या संवादांवर यापूर्वीसुद्धा अनेकांनी आक्षेप घेतलेले आहेत. पुस्तकात काळ्यांना निग्रो असं संबोधलेलं आहे. सुमारे पन्नासएक वेळा निग्रो हा शब्द या कादंबरीत येतो. निग्रो हा शब्द हा अफ्रिकी अमेरिकनांकरिता शिवीसारखा वापरला जाणारा शब्द असून त्या शब्दावर औपचारिकरित्या बंदी आहे. मात्र एखादं वास्तव कथेतून, कादंबरीतून अथवा कविता किंवा चित्रातून दाखवताना कलाकाराला याचं स्वातंत्र्य आहे किंवा नाही, हा खरा प्रश्न आहे. तसं ते नसेल तर मग केवळ निग्रो हा शब्दच का, आी-बहिणीवरून सर्रास वापरल्या जाणाऱ्या शिव्या, बलात्कारासारख्या सिनेमांमधून दाखविल्या जाणाऱ्या घटना या सगळ्यांवरच बंदी आणावी लागेल. कलेच्या माध्यमातून सांप्रत समाजाचं वर्णन असं सरकारी भाषेत करायला लागलं तर तो सर्जनशीलतेप्रती मोठाच विनोद होईल. अमेरिकेतील मिसिसीपीसारख्या राज्यामध्ये तर वर्णद्वेषाचे हे विष खूप खोलवर भिनलेले आहे. त्यामुळे या राज्यात राहणाऱ्या व विशेषतः आंतर्वर्णिय पालकांनीदेखील याबाबत अनेकदा असे आक्षेप घेतल्याचे न्यू यॉर्क टाइम्सचे म्हणणे आहे. व्हर्जिनिया या आणखी एका वर्णद्वेष अधिक खोलवर रूजलेल्या राज्यातही गेल्या वर्षी हे पुस्तक ग्रंथालयातून काढून टाकण्याचा निर्णय घेण्यात आला होता.
या पुस्तकातील काही वाक्ये वर्णद्वेषी असल्याचा आरोप करत शाळा प्रशासनाने हे पुस्तक काढून टाकण्याचा निर्णय घेतला आहे. हे म्हणजे अगदी तंतोतंत आपल्या देशातील उदारमतवादी परंपरा नष्ट करण्यासाठी फॅसिस्ट शक्ती ज्या प्रकारच्या क्लृप्त्या वापरतात तोच हा प्रकार आहे. साधारण वर्ष दीड वर्षापूर्वी वसंत दत्तात्रय गुर्जरांच्या गांधी मला भेटला या पोस्टर कवितेवरूनही असंच वादळ उठलं होतं. गांधीहत्येचं उघड समर्थन करणारे तेव्हा म्हणत होते की, यात गांधीजींची बदनामी केली आहे. वास्तविक पाहता कविता गांधींच्या बाजूने असतानाही त्यातील कल्पनांचे अन्वयार्थ शब्दशः लावून हा आरोप जाणीवपूर्वक केला जात होता. या पुस्तकातीलही पात्रांच्या तोंडी असलेल्या वाक्यांवर शाळा प्रशासनाने आक्षेप घेतला आहे.
स्काऊट आणि जेमी या बहिण भावांची ही कथा आहे. टॉमबॉय असलेल्या स्काऊटच्या वडलांना ते एका श्वेतवर्णीय बाईवर झालेल्या बलात्काराच्या आरोपीचे वकीलपत्र घेतल्यानंतर त्यांना शहरातील श्वेतवर्णीयांकडून त्रास दिला जातो. स्काऊट आणि जेमीलाही त्याचा फटका बसतो. शेजारी पाजारी, शाळेतील सहविद्यार्थी वगैरे सगळीकडे त्यांना निगर लव्हर म्हणून हिणवले जाते. वास्तवदर्शी अंगाने जाणारे हे संवाद अंगावर येतात. मात्र कला म्हणजे त्या त्या काळातील समाजशास्त्रीय नोंदीच तर असतात. गोरख पांडेय म्हणतात तसं कला केवळ कलेसाठी असावी, जशी भाकरी ही भाकरीसाठीच असावी खाण्यासाठी नसावी… असं असत नाही, असं असू शकत नाही. मात्र बौद्धिकदृष्ट्या पुढे चालण्याऐवजी पाठीकडे चालणाऱ्या जगभरातील लोकांनी हे एक नवं तंत्र आत्मसात केलं आहे. ज्या कथा, कादंबऱ्या, कवितांनी जगभरातील लोकांच्या मनाची कवाडं उघडी केली, नेमक्या त्याच साहित्यावर अश्लीलतेचे आरोप ठेवून त्यावर बंदी घालायची. अमेरिकेसारख्या देशात याचा तीव्र विरोध तरी होतो. याचे कारण एखाद दोन वर्षे नव्हे तर अमेरिकेत पिढ्याच्या पिढ्या शाळेतच टू किल अ मॉकिंग बर्ड वाचून पुढे तयार झालेल्या आहेत. त्यामुळे अगदी उजव्या वळणाच्या रिपब्लिकन पक्षातूनही या असल्या निर्णयाला ठाम विरोध होतो. भारतात मात्र याच्या विपरितच सगळ्या गोष्टी घडत होत्या व आता त्या फार वेगाने घडत आहेत. तुकोबांच्या अभंगातले जे शब्द सदाशीवपेठी भाषेला पचले नाहीत, ते शब्दच बदलण्याचा अगोचरपणा मराठीतील भाषाप्रभूंनी केला आहे. म्हणून तर भले तरी देऊ गांडीची लंगोटी ही पुढे कासेची झाली. तुकोबांच्या अभंगातील शब्द बदलण्याइतकी मस्ती असलेल्या या जात-वर्गाच्या हातातच सध्या सत्तेच्या नाड्या असल्यामुळे इतिहासापासून साहित्यापर्यंत जे जे काही अक्षर वाङ्मय आहे ते ते संपविण्याचा उद्योग सुरू आहे. म्हणूनतर अवतारसिंग पाशची कविता ११वीच्या अभ्यासक्रमातून काढण्याचा निर्णय घेतला जातो आणि त्यावर ब्रही उमटत नाही. अमेरिकेत आठवीच्या विद्यार्थ्यांच्या अभ्यासक्रमात बदल झाला तर लेखक, सिनेजगत, विचारवंत, पालक, सामान्य नागरिक सगळ्यांकडून त्याच्या विरोधात बोंब मारली जाते. आपल्याकडेही ती मारली जाते, मात्र त्याचा आवाज खूपच क्षीण आहे. पाशसारखा कवी देशात किती जणांना माहित आहे? पाशच काय रवींद्रनाथ टागोरांवरदेखील बंदी आणण्याचा सल्ला दिनानाथ बात्रासारख्यांनी देऊन ठेवलेलाच आहे. मात्र लोकप्रतिनिधींपासून ते या देशातील सगळ्याच क्षेत्रातील शहाण्यालोकांमधून तरी याव प्रतिक्रिया उमटावी हीदेखील अपेक्षा सध्या खूप मोठी वाटत राहते. एकतर सध्या सत्तेवर बसलेल्यांची अनेकांना भिती वाटत असावी. तशी भिती ट्रम्प नावाच्या व्यक्तीची अमेरिकी नागरिकांना वाटत नाही. याचे कारण लोकशाहीच्या काही मूलभूत संकल्पना विस्कळित होणार नाहीत, याची काळजी त्यांनी देश घडवताना घेतली आहे. भारतात फॅसिजम किंवा हुकुमशाहीचे मतितार्थच फारसे कोणी गांभीर्याने समजून घेतलेले नाहीत व आजही ते घेताना दिसत नाहीत. त्यामुळेच तर भारतीय जनसंघ असो की सध्याच्या भाजप त्यांच्यासोबत राजकीय युत्या करताना स्वतःला सेक्युलर म्हणवून घेणाऱ्या पक्षांना यत्किंचितही लाज वाटत नाही. लव्ह जिहादसारखी संकल्पना परिवाराकडून जनमानसात रुजवली जाते. इतकी की, त्याबाबतीत एनआयएने शोध घ्यावा, असे न्यायसंस्थेलाही वाटू लागते. अमेरिकेत मात्र अगदी खालच्या स्तरावरील न्यायालयातील निर्णयही राष्ट्रपती ट्रम्प यांच्या विरोधात जातात. अमेरिकी राष्ट्रपती हा आजच्या काळातील खरंतर जगाचा अनभिषिक्त सम्राटच असतो. मात्र त्यांच्या स्वतःच्या देशात तो लोकशाही मूल्यांना इतका बांधील असतो की ट्रम्पसारख्या व्यक्तीलाही त्यात फारसे काही करता येत नाही.
तिथली प्रसारमाध्यमे व्हाईटहाऊसमधील पत्रकार परिषदेत ज्या प्रकारचे प्रश्न विचारतात तितकी हिम्मत तर सध्याची प्रसारमाध्यमे भाजपच्या जिल्हाध्यक्षांना किंवा राज्यातील प्रवक्त्यांनाही विचारताना दाखवत नाहीत. मोदी आणि अमित शहा हे तर सोडाच. त्यामुळेच अमेरिकेत टू किल अ मॉकिंग बर्डवर आलेली बंदी ही जगभरातच उदारमतवादासमोर उभ्या राहणाऱ्या आव्हानांचा एक भाग असला तरी, ते आव्हान अमेरिकी समाज पेलून नेऊ शकतो. कारण वर्णद्वेष, धर्मद्वेष, वर्गीय शोषण हे सारे काही अमेरिकेत आहे आणि प्रचंड प्रमाणात आहे. मात्र तिथल्या समाजमनाच्या नेणीवेत लोकशाही मूल्यांची ठिणगी कायम जिवंत असते, हे नाकारता येत नाही. त्यामुळेच अमेरिकी नागरिकांनी ट्रम्प यांना मतदान करून निवडून दिल्या दिल्याच त्यांच्या विरोधात लाखोंचे मोर्चे निघतात. तिथली प्रसारमाध्यमे उघडउघड ट्रम्प यांच्या लोकशाहीविरोधी आणि वर्णद्वेषी भूमिकांच्या विरोधात ठामपणे उभी राहतात. भारतात मात्र नेमका याचाच अभाव आहे. त्यामुळेच मिसीसीपीमधल्या एका शहरात ली यांचे पुस्तक अभ्यासक्रमातून वगळणे आणि भारतात पाशपासून ते रविंद्रनाथ यांच्यापर्यंत बंदी येणे ताजमहालला पर्यटकांच्या यादीतून वगळणे यात जमीन अस्मानाचा फरक हा केलाच पाहिजे.

Sunday, 18 February 2018

74 मराठी भाषा आणि मराठी संमेलने..

"९१ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, बडोदे" गुजरात येते आज सांगता होत आहे. त्यानिमित्ताने....
येणारे / होणारे जे साहित्य संमेलन आहेत ते नियोजन कर्ते / आयोजन कर्ते / साहित्य संमलेन मधील सदस्य आणि त्यासंबधीत इतर प्रतिष्ठित / आदरणीय सर्वाना सांगू इच्छितो... 

काही महत्वाची थोडीच प्रश्ने तुमच्यासाठी
ह्यापुढच्या साहित्य संमेलनापासून तुम्हाला उत्तरे द्यायची आहेत....

ह्या गेल्या १० वर्षात मराठी भाषा कुठे गेली याची उत्तरे तर हवी आहेत..  

९१ जाऊदे शेवटच्या १० संमेलनात काय काय झालं ? हे माहित आहे का ?
मराठी साहित्य, शिक्षण, मनोरंजन आणि संवाद क्षेत्र खूप वाईट / दयनीय आणि कुपोषित झालं आहे हे तुम्हाला का माहित नाही ? त्यावर काय करत तुम्ही ?

सरकार आश्वासन देत राहीन कामे करणार नाही पण बाकीची ताकत जी आहे आपल्या राज्याची ती कधी वापरात आणणार ? युवा पिढीची ताकत ?

तुमचं कार्याचा दिंडोरा तुम्ही पेटवता... कधी माध्यमिक शाळेचा अभ्यास केला आहे का स्वतःच्या भाषेबद्धल ?
कधी तमिळनाडू प्रांताचा अभ्यास केला आहे का ?

आकडे / अंक कधीही खोटं बोलत नाहीत. मातृभाषा किती वर्षात खालावली याच अनुमान तुम्हाला आहे का ?
भाषेचं मरण म्हणजे लोकसंस्कृतीच मरण आहे हे तुम्हाला माहित आहे का ?

पंतप्रधान कार्यलयात १ लाख पत्रे पाठवून काय सिद्ध केलं कि आम्ही मराठी भाषा प्रेमी / कट्टरपणा आहोत ?
तामिळ लर्निग ऍक्ट / मल्याळम लर्निग ऍक्ट लागू होऊन खूप वर्षे झाली "मराठी लर्निग ऍक्ट" कधी लागू होणार सर ?

मराठी भाषा संवर्धन / वाढीसाठी / जास्ती जास्त वापरासाठी उपाय पसरण्यासाठी उपाय काय आहेत ?
तुमचा / आपला रेडिओ ( आकाशवाणी ) एक प्रबोधन कार्यक्षेत्र असणारा घटक काय काम करत आहे आपल्या भाषेसाठी तुम्हाला माहित आहे का ?

आज मोठ्या शहरात मराठी भाषा वापरणारे अडाणी समजतात / माझाही मुंबईत तिरस्कार झाला जेव्हा काही इंगजी शब्द मला माहित नव्हते म्हणून.. हे का घडत आहे महानगरीत ??

बहुतांशी पालक मुलाला इंग्रजी शाळेत प्रवेश घेण्यासाठी का हट्ट करत आहेत ? त्यावर उपाय ? 
मराठी भाषा द्वेष / समस्यांचा / संपुष्टात / कमी वापराचा  राक्षस विनाश करत आहे त्यासाठी उठा तयारीला लागा...

विनोद तावडे विनोद म्हणतात "मराठीची सक्ती नको", मुख्यमंत्री हिंदीतून' भाषण करतात... इथेच ह्यांना चपराक बसवण्यासाठी पण उपाय हवेत"
अशी अजून बरीच प्रश्ने माझ्याकडे आहेत. आम्ही गप्प बसणार नाही.. आमची पिढी वेगळी आहे... अरे "अभिजात दर्जा" साठी लढता तुम्ही .. स्वतःच अस्तित्वसाठी कळकळ व्यक्त करता.... तेवढी ताकत तुम्ही गमावला आहात..! का सांगा बघू ??? अहो ९१ परिषद झाल्या "आम्ही आमचं कार्य केलं..." कार्याचा आढावा असेल मोठ्ठा पण बहिररूपी चित्र बदललं आहे.

झालय कस माहित आहे का ? आमच्या वयोमानातील पिढी सगळी "सोशल नेट्वर्किंग आणि इंटरनेट" मुळे अविचरणीय ( ह्या बाबतीत कमी प्रगल्भची ) झाली आहे त्यामुळे काय? कुठे? आणि का? चालू आहे माहित नाही. पण जे खरच पुढाकार घेतील ते बलाढ्य लेखणीने आणि ज्ञानाने चळवळ करतील.
मी किंवा आम्ही आता नवीन भावी लेखक / साहित्यिक या नात्याने पुढाकार घेऊन आमूलाग्र बदल घडवण्यास आणि आमची भाषा पुन्हा मरणाच्या घाटातून आणण्यास कटिबद्ध आहोत.. आम्ही युवा पिढी सज्ज होत आहोत, आमची भाषा जगवण्यास..  नव्या हालचाली होत आहेत.

"मायबोली मराठी भाषा जपण्यासाठी वाढवण्यासाठी मदत करा भावांनो "

'आकाश आलुगडे', १८/२/२०१८ " आपली मराठी भाषा आणि मराठी संमेलने"